Autor: Węgrzynowski Łukasz
Rodzaj: linia orzecznicza

Aktualna


Streszczenie


W orzecznictwie można odnotować rozbieżności dotyczące oceny czy wyczerpanie sumy gwarancyjnej wskazanej w umowie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej wyłącza zastosowanie instrumentu modyfikującego treść stosunku zobowiązaniowego z art. 3571 § 1 k.c. Można wskazać przynajmniej kilka przyczyn występowania różnic co do oceny prawnej, takich jak trudności w charakterystyce prawnej sumy gwarancyjnej czy rozbieżności co do celu i zakresu sądowej modyfikacji stosunku zobowiązaniowego na podstawie art. 3571 § 1 k.c. Przede wszystkim jednak, przedstawione wątpliwości stanowią fragment szerszego zagadnienia dotyczącego oceny czy wykonanie zobowiązania wyłącza zastosowanie art. 3571 § 1 k.c.

Pogląd nr 1: Wyczerpanie sumy gwarancyjnej wyłącza dopuszczalność zastosowania art. 3571 § 1 k.c.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 28.09.2016 r., V ACa 1016/15, LEX nr 2144673:
„Poszkodowany może doprowadzić do przedłużenia lub rozszerzenia obowiązku wypłaty świadczeń przez zakład ubezpieczeń, wnosząc powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego oparte na nadzwyczajnej zmianie stosunków, odwołujące się do regulacji zawartej w art. 3571 k.c., tym niemniej pozew taki musi być wniesiony jeszcze przed wyczerpaniem tej sumy".


Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 17.12.2015 r., I ACa 868/15, LEX nr 1979445:
„Poszkodowany przed wyczerpaniem sumy gwarancyjnej winien wnieść powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego oparte na nadzwyczajnej zmianie stosunków i tylko w ten sposób może doprowadzić do przedłużenia obowiązku świadczenia przez ubezpieczyciela na swą rzecz (...). Skorzystanie z powyższego uprawnienia wytwarza na czas sporu swoisty stan przejściowy, wyrażający się między innymi w tym, że stosunek zobowiązaniowy nie może wygasnąć i pozostaje, aż do rozstrzygnięcia, nieoznaczony przedmiotowo, choćby nawet suma gwarancyjna została wyczerpana".


Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 19.11.2015 r., I ACa 614/15, LEX nr 1934429:
„W dacie wniesienia pozwu, suma gwarancyjna była wyczerpana, co czyniło niemożliwym waloryzowanie świadczeń. (...) wyczerpanie sumy gwarancyjnej powoduje wygaśnięcie zobowiązania, a poszkodowany może doprowadzić do przedłużenia lub rozszerzenia obowiązku wypłaty świadczeń przez zakład ubezpieczeń, wnosząc powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego oparte na nadzwyczajnej zmianie stosunków, a odwołujące się do regulacji zawartej w art. 3571 k.c., tym niemniej pozew taki musi być wniesiony jeszcze przed wyczerpaniem tej sumy".

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 29.10.2014 r., I ACa 981/14, LEX nr 1621119:
„Ukształtowana już linia orzecznictwa, akceptowana przez Sąd Apelacyjny w obecnym jego składzie, przyjmuje, że wyczerpanie sumy gwarancyjnej powoduje wygaśnięcie zobowiązania, jednak poszkodowany, wnosząc przed wyczerpaniem tej sumy powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego oparte na nadzwyczajnej zmianie stosunków, a odwołujące się do regulacji zawartej w przepisie art. 3571 k.c., może doprowadzić do przedłużenia obowiązku wypłaty renty przez zakład ubezpieczeń poza moment wyczerpania sumy gwarancyjnej".

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 25.06.2013 r., I ACa 226/13, LEX nr 1342244:
„Wyczerpanie sumy gwarancyjnej pociąga za sobą ustanie odpowiedzialności ubezpieczyciela i tym samym ustanie obowiązku zapłaty odszkodowania, co powoduje, że stosowanie art. 3571 k.c. jest bezprzedmiotowe. Zatem należy rozstrzygnąć czy datą tą ma być data wyrokowania przez sąd (art. 316 k.p.c.), czy też wystarczy, że zobowiązanie nie wygasło w dacie wniesienia pozwu".

Wyrok Sądu Najwyższego z 17.10.2012 r., II CSK 646/11, LEX nr 1243010:
„Wyczerpanie sumy gwarancyjnej pociąga za sobą ustanie odpowiedzialności ubezpieczyciela i tym samym ustanie obowiązku zapłaty odszkodowania, co powoduje, że stosowanie art. 3571 k.c. jest bezprzedmiotowe. Chodzi przeto o wskazanie czy datą tą ma być data wyrokowania przez sąd (art. 316 k.p.c.), czy też wystarczy, że zobowiązanie nie wygasło w dacie wniesienia pozwu. Dla oceny tego zagadnienia można odwołać się do ukształtowanego na tle art. 3581 § 3 k.c. poglądu Sądu Najwyższego, że wierzyciel przez swoje zachowanie dające wyraz, iż spełnienie na dotychczasowych warunkach świadczenia pieniężnego przez dłużnika nie prowadzi do jego zaspokojenia (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1992 r. I PZP 19/92, OSNC 1992, Nr 9, poz. 166) może spowodować, że zobowiązanie nie wygaśnie. Uzasadnione jest przyjęcie, że wniesienie powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego stanowi przekonujący wyraz braku woli wierzyciela na spełnienie przez dłużnika świadczenia w wysokości odpowiadającej dotychczasowej sumie gwarancyjnej. Dla ustalenia, przeto czy odpowiedzialność ubezpieczyciela wygasła wobec wyczerpania sumy ubezpieczenia, miarodajna powinna być data wniesienia pozwu. Wymóg istnienia niewyczerpanej sumy gwarancyjnej w dacie wyrokowania mógłby w wielu sytuacjach okazać się niemożliwy do spełniania przez wierzyciela. Problem byłby wyraźnie widoczny w przypadku trwającego wiele lat procesu. Nie można wymagać od wierzyciela, aby przez czas trwania procesu zaniechał pobierania świadczeń tylko po to, aby nie doprowadzić do wyczerpania sumy gwarancyjnej i tym samym wygaśnięcia zobowiązania".

Pogląd nr 2: Wyczerpanie sumy gwarancyjnej nie przesądza dopuszczalności zastosowania art. 3571 § 1 k.c.
Wyrok Sądu Okręgowego w Kielcach z 27.11.2013 r., II Ca 644/13, LEX nr 1717411:
„Należy się zgodzić ze stanowiskiem skarżącego, że co do zasady wyczerpanie sumy gwarancyjnej pociąga za sobą ustanie odpowiedzialności ubezpieczyciela i tym samym ustanie obowiązku zapłaty odszkodowania (renty), co powoduje, że stosowanie art. 3571 k.c. jest bezprzedmiotowe. Jednakże przy ocenie tego zagadnienia należy mieć na uwadze całokształt okoliczności występujących w danej sprawie, a które wpływają na ostateczny wniosek, czy spełnienie na dotychczasowych warunkach świadczenia pieniężnego przez dłużnika powoduje wygaśnięcie zobowiązania. Należy zatem ocenić przede wszystkim działanie wierzyciela, który przez swoje zachowanie daje wyraz temu, że spełnienie na dotychczasowych warunkach świadczenia pieniężnego przez dłużnika nie prowadzi do jego zaspokojenia, i może spowodować, że zobowiązanie nie wygaśnie (...). Z dniem 1 października 2004 r. powód zaprzestał wypłaty świadczeń na rzecz pozwanego, który został poinformowany o wyczerpaniu sumy gwarancyjnej. A. K. nie zgodził się ze stanowiskiem ubezpieczyciela i wezwał go do dalszej wypłaty renty wyrównawczej, a następnie złożył wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego, które trwa do chwili obecnej. Znamiennym jest, że dopiero po kilku latach postępowania egzekucyjnego w sprawie IV KM 1010/2004 powód, specjalista na rynku ubezpieczeniowym, zdecydował się na wniesienie powództwa o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności. Powyższe ustalenie prowadzi do dwóch wniosków: po pierwsze A. K. nie uznał, że świadczenie względem niego zostało przez powoda spełnione, po wtóre powód poniekąd zgodził się z tym stanowiskiem, skoro nie podjął wcześniej żadnych kroków prawnych celem udaremnienia egzekucji. Powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności wytoczył dopiero w 2011 r. Aktualnie mając na uwadze powyższe bezpodstawnym oceniać należy wielokrotne podkreślanie przez skarżącego okoliczności wygaśnięcia stosunku zobowiązaniowego, skoro w istocie był on wykonywany, choć drodze przymusu".


Podsumowanie
W orzecznictwie przewagę ma stanowisko pierwsze. Bardziej zasadne wydaje się jednak stanowisko drugie. Suma gwarancyjna wskazuje maksymalną wysokość świadczenia ubezpieczyciela, czyli dookreśla rozmiar długu. Tym samym wyczerpanie sumy gwarancyjnej oznacza spełnienie świadczenia. Zgodnie z art. 354 § 1 k.c. spełnienie świadczenia nie przesądza oceny, że zobowiązanie zostało wykonane. W konsekwencji możliwe jest przyjęcie, że mimo wyczerpania sumy gwarancyjnej, nie nastąpiło wykonanie zobowiązania. W takiej sytuacji nie ma konstrukcyjnych przeciwskazań dla stosowania sądowych mechanizmów modyfikacji stosunku zobowiązaniowego.